1 tydzień temu
12
ZIZOO.PL
21 stycznia 2026, 12:45 | Humanistyka
W mieście Fano we Włoszech na piazza Andrea Costa archeolodzy odkryli rzymską bazylikę opisaną przez najsłynniejszego ze starożytnych architektów, Witruwiusza. To nie tylko jeden z najbardziej znanych budynków rzymskiej architektury, ale też jedyny, o którym Witruwiusz wyraźnie pisze, że osobiście nadzorował jego budowę. Został on opisany przez wielkiego Rzymianina w V księdze jego monumentalnego dzieła De architectura.
Architekt i inżynier Witruwiusz (Marcus Vitruvius Pollio) żył na przełomie er, między I wiekiem p.n.e., a I wiekiem naszej ery. Konstruował machiny wojenne dla Juliusza Cezara i Oktawiana Augusta, jest twórcą człowieka witruwiańskiego, czyli opisu proporcji ludzkiego ciała, które wpisał w okrąg i kwadrat. To na nim wzorował się Leonardo da Vinci tworząc słynną własną wersję tego rysunku. Jednak najbardziej znany jest Witruwiusz ze swojego monumentalnego De architectura (O architekturze). Składające się z 10 ksiąg dzieło jest bezcennym źródłem do poznania rzymskiej i greckiej sztuki budowlanej i architektury. W dziele tym wspomina też o bazylice w Fanum (ks. V, r. I).
Nie mniej piękne i wspaniałe będą bazyliki takie, jak bazylika w Coloniae Iuliae Fanestri, przeze mnie zaprojektowana i zbudowana. Jej proporcje i wymiary są następujące. Środkowa nawa między kolumnami jest długa na sto dwadzieścia stóp, a szeroka na sześćdziesiąt stóp. Portyk biegnący między kolumnami nawy a jej zewnętrznymi ścianami ma dwadzieścia stóp szerokości. Za kolumnami, których wysokość wraz z kapitelami wynosi pięćdziesiąt stóp a grubość pięć stóp, stoją pilastry o wysokości dwudziestu stóp, szerokości dwóch i pół stopy, grubości półtorej stopy. [...] Krzyżujące się w ten sposób wiązanie kalenic nadaje piękny wygląd zarówno spadzistym dachom od zewnątrz, jak i wysokiej przestrzeni pod stropem od wewnątrz. Również brak ornamentyki architrawów i umieszczenie balustrady w górnej części kolumn zmniejsza w znacznej mierze trud i koszty. Wzniesienie kolumn aż pod szczyt dachu zwiększa okazałość budowy i przydaje jej wspaniałości.
W czasach Witruwiusza termin bazylika nie oznaczał chrześcijańskiej świątyni jak obecnie. W najwcześniejszym znaczeniu termin ten odnosił się do różnego rodzaju zadaszonych budynków publicznych – sądów, hal targowych, sal zgromadzeń czy po prostu zadaszonych promenad. Z czasem słowem tym zaczęto określać prostokątne budynki z otwartą halą biegnącą od jednego końca do drugiego, oflankowaną przez boczne nawy oddzielone kolumnami z podwyższeniami na jednym lub obu końcach. W I wieku p.n.e., a więc w czasach Witruwiusza, bazyliki coraz częściej wykorzystywano do celów sądowych, podwyższenie zaczęto zamykać półkolistą apsydą, w której siedział sędzia.
Dzięki opisowi Witruwiusza i informacji, że osobiście projektował oraz nadzorował budowę bazyliki w Fanum, była ona jedną z najbardziej znanych – i poszukiwanych – budowli starożytnego Rzymu. Lokalizacja bazyliki pozostawała nieznana. Aż do teraz.
Archeolodzy trafili w Fano na budynek, który dokładnie odpowiada opisowi Witruwiusza. Przede wszystkim zidentyfikowano pięć kolumn o średnicy 1,5 metra wykonanych techniką opus vittatum, których podstawy pokryto czarnym tynkiem. Kolumny rozmieszczone są co około 4 metry, co odpowiada opisowi Witruwiusza. Ostateczne potwierdzenie identyfikacji budynku wykonano przed 5 dniami, gdy dzięki sondażowi przeprowadzonemu na podstawie planu witruwiańskiego odnaleziono kolumnę narożną. Archeolodzy znaleźli tez fragmenty muru obwodowego z czarnym tynkiem i dwa czworokątne postumenty, na których prawdopodobnie stały opisane przez Witruwiusza posągi.
Budowa bazyliki zakończyła się około 19 roku naszej ery. W tym czasie Fanum było największym rzymskim miastem na adriatyckim wybrzeżu Italii. W 538 roku miasto zostało zniszczone przez Ostrogotów. Odbudowane przez Bizantyjczyków weszło w skład księstwa Pentapolis podległego egzarchatowi Rawenny. Dwieście lat później Pentapolis zostało podbite przez Longobardów, a w 754 roku król Franków Pepin Krótki, pokonał Longobardów i na odebranych im terenach utworzył Państwo Kościelne, które przekazał papieżowi.
Opus magnum Witruwiusza było wielokrotnie kopiowane i znane w średniowieczu, korzystali z niego intelektualiści renesansu karolińskiego. Znali je Alkuin, Hraban Maur, William z Malmesbury, Albert Wielki, Piotr Wielki czy św. Tomasz z Akwinu. Z czasem jednak, prawdopodobnie z powodu trudnej technicznie i zapomnianej łacińskiej terminologii oraz utraty wszystkich rysunków Witruwiusza, które ułatwiały zrozumienie dzieła, popadło ono w zapomnienie. W 1416 roku zostało ponownie „odkryte” w bibliotece opactwa św. Galla (St. Gallen), wydane drukiem i od tej pory cieszy się zainteresowaniem.
Autor: Mariusz Błoński
Źródło: Soprintendenza Archeologia Belle Arti e Paesaggio per le Province di Ancona e Pesaro e Urbino
English (US) · 
Polish (PL) ·